I.I. Dinámica demográfica
Galicia é aínda hoxe un territorio intensamente habitado. De feito, a súa
densidade de poboación é equiparable a moitas zonas europeas altamente
desenvolvidas e supera a media española. Segundo a última revisión do Padrón
municipal de habitantes a 1 de xaneiro de 1998 tiña 2.724.544 habitantes, o que
representaba o 6,8% do total da poboación española nunha extensión que
corresponde ó 5,75%; a súa densidade era de 92,1 hab./km2, fronte á española
de 78,8 hab./km2.
A
taxa de crecemento acumulativo anual convértese nunha primeira aproximación á
demografía dun país. No caso de Galicia revélanos que a poboación medrou a
un ritmo do 0,32% desde que se publican regularmente estatísticas de poboación
en España (1860). Malia que o dato resulta moi inferior ó conxunto español
(0,71%), foi o período de crecemento demográfico máis importante e prolongado
da historia da Comunidade. O dito crecemento tamén foi bastante inestable, pois
experimentou diversos ritmos de aceleración e desaceleración, tal e como se
pode comprobar observando a evolución da taxa de crecemento anual acumulativo (cadro
1). De feito, xa entramos nunha etapa de diminución da poboación.
Nembargantes, o artellamento no territorio resulta moi desequilibrado por
dúas razóns: por unha banda, existe unha gran dispersión en número moi
elevado de núcleos; e por outro, a poboación concéntrase maioritariamente na
zona costeira occidental. Valla como exemplo que na Comunidade Autónoma de
Galicia se sitúan 31.695 das 63.613 entidades rexistradas no nomenclátor de
España. Noutras palabras, nela contabilízase case o 50% dos núcleos
existentes no país.
Procede
resalta-lo dato anterior porque, evidentemente, o custo dos servicios de carácter
social non é o mesmo nun contorno de poboación concentrada que neste contorno
de poboación dispersa. Galicia segue aparecendo aínda como un país
preferentemente rural, onde a perviviencia das vellas aldeas case se confunde
cos procesos de suburbanización e contraurbanización que se desenvolveron nas
últimas décadas na periferia das cidades. Á parte deste peso do rural, o que
a distingue do resto de España, en Galicia observamos tamén unha gran
desigualdade na distribución territorial das súas xentes, aspecto que
abordaremos máis adiante. Agora tan só sinalarémo-la necesidade de
distinguir, en termos xerais, dúas grandes áreas: a occidental, ou litoral,
que corresponde á zona máis densamente habitada, urbanizada e economicamente
desenvolvida; e a oriental, ou interior, onde mantén unha poboación
maioritariamente rural e un menor nivel de desenvolvemento, así como densidades
moito máis baixas.
A
Galicia costeira é tamén a zona máis dinámica e desenvolvida en termos
demográficos, anque con diferencias apreciables entre os seus distintos
espacios xeográficos. Isto explica que no conxunto o peso da poboación da área
costeira aumente continuamente1, pasando de supoñe-lo 51% do total en 1981 ó
55% en 1996.
Este
estancamento é producto dun longo proceso relacionado coas peculiaridades que
en Galicia adoptou o chamado modelo da transición demográfica. Este modelo
recolle unha serie de cambios que afectan á totalidade dos comportamentos no
campo que nos ocupa e, en particular, o paso dun réxime caracterizado por un
escaso crecemento, como consecuencia dunha natalidade e unha mortalidade
elevadas, a un sistema demográfico moderno, onde ámbalas dúas variables teñen
valores reducidos e, polo tanto, o crecemento volve ser escaso. Polo tanto, o
crecemento vexetativo producido non só non compensou o fluxo migratorio, senón
que, ó contrario, viuse afectado pola baixa taxa de natalidade, que en Galicia
se mantivo tradicionalmente por debaixo da media española. Este feito non hai
que achacalo, ata tempos relativamente recentes, á precocidade na adopción de
prácticas anticonceptivas, senón á existencia de menores efectivos, en termos
relativos, de mulleres casadas en idade fértil. Como consecuencia dun réxime
de nupcialidade restrinxida e dos efectos de distorsión da emigración sobre o
denominado “mercado matrimonial”, o número de mulleres que permanecían
solteiras toda a súa vida era máis elevado que no resto de España.
Se
queremos compara-los datos de Galicia cun marco máis amplo como o que
representa a súa inserción na eurorrexión que integra co Norte de Portugal,
obsérvase que, se ben a evolución xeral dos fenómenos demográficos (sobre
todo o avellentamento e a concentración é moi semellante nas dúas zonas), a
intensidade difire. A primeira das diferencias importantes defínea a densidade
de poboación, que en Galicia era en 1996 de 92,7 hab./km2 e na Rexión Norte,
en 1991, de 166,6 hab./km2. De todas maneiras, sinalemos que estes datos, tanto
os dunha zona coma os da outra, agochan importantes diferencias espaciais.
I.I.I. Crecemento vexetativo.
Fecundidade e mortalidade.
En Galicia, considerando as taxas de
crecemento vexetativo (diferencias entre natalidade e mortalidade), tódolos
datos indican que os municipios máis urbanizados son os máis dinámicos en
relación co crecemento demográfico, fronte a aqueles onde a poboación
presenta un tipo de asentamento rural disperso (e sobre todo nas zonas de alta
montaña). En xeral, a zona costeira da provincia de Pontevedra presenta taxas
de crecemento vexetativo maiores que as restantes ribeirás e, por suposto, có
interior. Se pasamos a considera-lo crecemento real, as diferencias mantéñense
e mesmo aumentan. Iso débese a que as áreas interiores, onde o crecemento
vexetativo é menor, expulsan emigración cara ás zonas costeiras, onde este
incremento xa resulta maior de por si.
Dentro
da análise do crecemento vexetativo, o estudio separado da fecundidade, medida
polo número medio de fillos por muller, e a mortalidade, medida pola esperanza
de vida ó nacer, aparecen como cuestións relevantes. As diferencias observadas
entre o interior e a costa en ambas variables son de moi distinto grao. No caso
da primeira, esta é menor no interior, anque é verdade que presentan
diferencias moi pequenas. Na Galicia costeira o Índice Sintético de
Fecundidade sitúase un 10% por enriba da media, pero sempre en torno a 1 fillo
por muller, o que non asegura a substitución xeracional, establecida en 2,1
fillos. Este feito fai necesario matizar tamén o frecuente vencellamento entre
a urbanización e o descenso da fecundidade. Polo contrario, no caso da
mortalidade non se aprecian distincións, e ademais, curiosamente, a provincia
de Ourense ofrece a maior esperanza de vida das catro.
As
taxas de fecundidade son nestes momentos xa moi baixas (situábanse en 1997 por
debaixo de 1 fillo por muller en 3 das catro provincias, así como no conxunto
de Galicia) e non cabe esperar que sigan descendendo moito máis. A realidade,
sen embargo, non sempre se comporta de acordo coas razoables previsións dos
científicos sociais. Hai algúns anos, o Instituto Galego de Estatística (IGE)
considerou que, no escenario máis restrictivo, a fecundidade non se situaría
por debaixo de 1,6 fillos por muller. Tal sobrevaloración, xunto cos erros do
censo de 1981, levouno a prever unha poboación para 1991 entre 2.860.000 e
2.870.000 habitantes, cando os últimos datos estatísticos (1998) só recollen
2.725.000. E publicacións oficiais máis recentes (1996) expoñen que a
tendencia xeral camiña cara a un descenso do crecemento de xeito progresivo e
aproximarase ó estancamento; a realidade é que o crecemento vexetativo figura
nestes momentos como negativo.
Nas Proxeccións de poboación de Galicia 1991-2026, publicadas polo Instituto
Galego de Estatística, a hipótese máis baixa de fecundidade sitúa o Índice
Sintético en 0,99 entre 1999 e 2005, pero a realidade imponse e este indicador
descendeu xa a 0,92 en 1996 e subiu moi lixeiramente, a 0,93, en 1997. É dicir,
un 8% inferior ó escenario máis restrictivo dos considerados.
Tamén
é no caso do comportamento da fecundidade, a comparación coa rexión Norte de
Portugal permite observar con máis intensidade o descenso daquela. Este foi máis
tardío e máis lento no norte de Portugal (especialmente na zona costeira do
eixo Porto-Braga) que en Galicia. O número de nacementos na rexión Norte
(43.092 en 1996) máis que duplica os de Galicia no mesmo ano (18.452), e a taxa
bruta de natalidade era na rexión Norte do 12,2%, mentres que en Galicia se
situaba practicamente na metade (6,7%). Mesmo así, esta diferencia tan abultada
débese non só ós distintos niveis de fecundidade, que son lixeiramente
superiores na zona lusa fronte a Galicia, senón igualmente á estructura por
idades.
No que respecta á mortalidade, España en xeral, e Galicia en particular,
acadou nas décadas dos 60 e 70 unha esperanza de vida semellante á dos países
occidentais, moito antes, desde logo, de gozar dun nivel de desenvolvemento económico
equivalente. E as últimas táboas de mortalidade galegas publicadas,
correspondentes ó ano 1997, cunha esperanza de vida de 77,7 anos, sitúannos
como un dos territorios mais saudables de todo o mundo, alomenos desde o punto
de vista da duración da vida. Unha elevada esperanza de vida que se acha
directamente relacionada cos niveis de mortalidade infantil, que se colocan para
o conxunto de Galicia en 1997 en 5,3 finados por cada 1.000 nados vivos; este último
é un indicador altamente favorable, que oscila entre os 6,5 finados na Coruña
e os 3,6 en Ourense. Tamén se aprecia nos datos galegos outro dos aspectos que,
con carácter xeral, se fai máis evidente conforme avanza a caída da
mortalidade, e que é a maior lonxevidade do sexo feminino. A diferencia entre a
esperanza de vida ó nacemento entre homes e mulleres era en Galicia, en 1997,
de algo máis de 7 anos: 74 anos para os varóns e 81,2 para as mulleres.
I.I.II. Avellentamento da poboación.
Froito da evolución anterior (incremento substancial da esperanza de vida por
unha parte e en especial do descenso dos nacementos por outra), a poboación de
Galicia presenta unha estructura demográfica avellentada, ó que habería que
suma-lo elevado nivel de ruralización xa sinalado. O seu ritmo de renovación
xeracional revélase insuficiente para que esta estructura poboacional cambie a
curto prazo, polo que todo fai esperar que continúe o crecemento vexetativo
negativo (en 1999 rexistráronse en Galicia 18.807 nacementos fronte a 29.289
defuncións), e un aumento do avellentamento. Desde logo, con esta dinámica
demográfica a Comunidade Autónoma non cumpre, e parece que non vai cumprir nun
futuro próximo, o primeiro dos requisitos que se adoita sinalar como necesario
para un desenvolvemento rexional equilibrado: un potencial demográfico así
mesmo equilibrado.
En
relación coa poboación total, o escaso peso das xeracións nadas nos últimos
dez anos amósase indiscutible. Isto débese, fundamentalmente, ó forte
descenso da fecundidade e, así mesmo, á pegada producida pola emigración,
sobre todo nas xeracións que teñen entre 35 e 55 anos. En canto á estructura
por idades, en Galicia, e segundo os datos do Padrón de poboación de 1996, o
Índice de Dependencia Xuvenil (IDX, relación entre a poboación menor de 15
anos coa poboación en idade activa, entre 15 e 64 anos) sitúase en 21,2%, e o
Índice de Dependencia Senil (IDS, relación entre a poboación maior de
64 años e a que se atopa en idade activa), no 27,2%. Ambos, fóra das marxes
consideradas como satisfactorias (en torno ó 40% para o IDX e nunca por encima
do 20% para o IDS). Os datos amosan a súa faceta máis dramática no caso da
provincia de Ourense, onde o Índice de Dependencia Xuvenil se coloca no 19,5% e
o Indice de Dependencia Senil, no 39,4%.
A Taxa de Dependencia é o indicador que sintetiza, sobre todo de cara ó
mercado de traballo, a composición por idades dunha determinada poboación.
Este indicador pon en relación a poboación en idade activa coa inactiva (os
menores de 15 anos e a denominada terceira idade, de 65 anos e máis). A este
respecto, as diferencias entre a costa e o interior non mostran perfís
discordantes. Aínda así a costa presenta unha Taxa de Dependencia máis
favorable; é dicir, unha maior porcentaxe de poboación potencialmente activa
fronte á non activa.
Os datos anteriores esixen maior detenemento no caso particular de Ourense, a
provincia máis avellentada de Galicia. En 1996 tiña soamente un 12,3% da súa
poboación por debaixo dos 15 anos, mentres que os individuos de 65 e máis supoñían
o 24,8% do total, o que ó mesmo tempo significa que a poboación maior de 64
anos duplica á menor de 15.
Os niveis de avellentamento acadados en Galicia adquiren maior expresividade se
os situamos no marco da eurorrexión. Segundo o censo de 1991, a poboación
menor de 15 anos na parte portuguesa supoñía o 19% da total; e a de 65 anos e
máis ascendía ó 12,5%, cando en Galicia, no mesmo ano, os menores de 15 anos
significaban o 18,2%; pero os maiores de 64, o 16,1% do total. Temos que falar,
polo tanto, dun relativamente maior brío demográfico do norte de Portugal, que
se debe a ese distinto comportamento no pasado recente da taxa de fecundidade.
Sen embargo, esta descendeu de xeito drástico nos anos 90, e neste momento
figura nuns niveis moi por debaixo dos de substitución.
A lonxevidade dos galegos, sumando ó alongamento da vida humana nas décadas próximas
que auguran que os avances científicos e médicos, fan prever que o
avellentamento da poboación se acelerará no futuro inmediato. Ó mesmo tempo,
iso acarreará unha serie de problemas se non se adoptan a tempo medidas
correctoras.
Nese marco, a escasez de man de obra será moi importante a medio prazo, o cal
provocará un déficit notable nas cotizacións á seguridade social que xa non
poderá asegura-lo mantemento do sistema de pensións e do gasto sociosanitario.
En calquera caso, as previsións máis optimistas atrasan os efectos dramáticos
desa escasez ata o 2020, gracias ó previsible incremento da taxa de actividade
feminina e á maior productividade que ofrecen as novas tecnoloxías. Unha
solución sería que as mulleres galegas aumentaran o seu número de fillos. De
feito, nalgúns países europeos onde o control de natalidade se difundiu moito
antes, como Francia ou os estados do norte de Europa, produciuse xa un moderado
cambio de tendencia cara a unha maior fecundidade. As diferencias no acceso ó
mercado laboral, coas características que estudiamos nun capítulo posterior, e
nos niveis de desenvolvemento económico, así como a importancia dos factores
culturais sobre os comportamentos reproductivos, dificultan, malia todo, a
realización de prediccións sobre a evolución da fecundidade en Galicia.
A outra opción para atenua-lo proceso de avellentamento consistiría en que a
Unión Europea flexibilizase a súa política inmigratoria, o cal resulta pouco
probable dados os problemas sociais e políticos conseguintes. Nembargantes, algún
día haberá que dar unha resposta ó dramático desequilibrio que supón a
existencia dunha presa de confortables países onde a penas nacen nenos,
rodeados doutros onde a tensión entre os recursos dispoñibles e o crecemento
da poboación aumenta sen cesar. E, certamente, xa empezan a chegar inmigrantes
procedentes de estados non europeos, anque o seu número aínda se cualifica de
escaso. Pero, como o resto de Europa occidental, Galicia acabará converténdose
nun país de inmigración. Nos cinco anos comprendidos entre 1993 e 1997 o saldo
migratorio positivo (4.000 persoas/ano) cubriu practicamente o 50% do déficil
demográfico xerado polo crecemento vexetativo negativo (8.000 persoas/ano no
dito período).
I.II.
Os movementos migratorios
O volume máis importante do continxente migratorio da recente historia de
Galicia ten lugar nos anos 60 para, despois, reducirse de xeito drástico desde
mediados da década dos 70, como consecuencia da crise do petróleo e a
industrial producida en toda Europa. E non só se vai interrompe-lo fluxo
migratorio senón que van aumenta-los retornos. Estes comprenden dous tipos de
colectivos: por unha banda, persoas en idade activa ós que a conxuntura económica
expulsa dos seus traballos; e, por outra, xubilados que voltan ós seus lugares
de orixe. É por todo iso polo que Galicia pasou de ser un país de emigración
a ser un país de retornos, máis que de inmigración. A chegada de
traballadores estranxeiros procedentes de nacións en vías de desenvolvemento
carece aínda de gran relevancia numérica.
A tendencia anterior reafírmase con rotundidade no censo de poboación de 1991
e os padróns de 1986 e 1996. O efecto que levará aparellado o retorno de
emigrantes debe ser tido en conta, xa que podería xerar un lixeiro incremento
da poboación galega, se ben non parece que vaia provocar de momento un maior
avellentamento.
De feito, os datos estatísticos máis recentes, Movementos migratorios. Galicia
1997, amosan que entre 1988 e 1997, o saldo migratorio neto procedente do
estranxeiro foi positivo en aproximadamente 3.330 persoas/ano. No último dos
anos citados o saldo migratorio total foi igualmente positivo en 3.767 persoas.
Se, de novo para 1997, considerámo-lo dato da inmigración de retorno ó
concello de nacemento segundo a idade e o lugar de procedencia, constatamos que
a importancia dos regresos de persoas de idade avanzada non admite a cualificación
de relevante. Así, dos 5.028 españois que regresaron do estranxeiro, o 32,5%
tiña máis de 54 anos e procedía na súa maioría de Europa (61,5%), e
practicamente tódolos demais, de América (37,4%). A Secretaría Xeral de
Relacións coas Comunidades Galegas, adscrita á Xunta, avalía en 800.000 os
galegos residentes no exterior, entendendo por tales aqueles nados en Galicia e
os que, non reunindo esta premisa, descenden en primeira xeración dos
anteriores. Tendo en conta ese dato, a deducción lóxica é que o potencial de
retornos é elevado. Xunto a iso hai que constata-lo escaso continxente de
estranxeiros chegados, que, segundo cifras oficiais, en 1997 ascenderon a 880,
dos cales 463 procedían de América, 179 de Portugal, 184 do resto de Europa e
54 do resto do mundo.
Todo parece indicar que esta tendencia inmigratoria proseguirá en Galicia nun
futuro cercano: os retornos de emigrantes superarán ás saídas e continuarán
chegando estranxeiros. O que xa é máis difícil de avaliar é a magnitude das
cifras. Pódese pensar que a medida que as colonias de emigrantes en Europa
avellenten regresarán en maior proporción, mentres que a evolución das
chegadas procedentes de América terán unha menor importancia. E no que
respecta á entrada de estranxeiros, dado o exiguo da cota de inmigrantes anual
para o conxunto de España, así como as características do tecido productivo
de Galicia, non parece que esta Comunidade Autónoma vaia acoller a unha
cantidade apreciable deles.
Centrándonos nisto último, á hora de analizar temas como a presencia e
inserción dos inmigrantes faise necesario partir de dúas consideracións. A
primeira, que na actualidade Galicia se sitúa no último furgón da Unión
Europea no que respecta á porcentaxe de poboación por debaixo do nivel de
pobreza. E a segunda, que ademais conta cun volume máis baixo de poboación
activa cualificada: case as dúas terceiras partes dela non teñen ningunha
cualificación ou só estudios primarios, aspecto que cambiará
significativamente no horizonte da próxima década debido á universalización
da ensinanza obrigatoria ata os 16 anos.
As características negativas anteriores parecen converter a Galicia nun lugar
pouco atractivo para os inmigrantes. E a iso habería que engadir aínda os
efectos da reestructuración económica dos anos 80, que significou unha reducción
moi elevada da poboación activa agrícola (proceso aínda en marcha) e unha
perda de poboación activa na industria. Ante esta situación, a expansión do
sector servicios non supuxo unha solución importante ós problemas do mercado
laboral, integrado nunha elevada porcentaxe por varóns, anque si propiciou unha
maior incorporación das mulleres
Como consecuencia de todo o anterior, se ben con características xa distintas,
non estraña que Galicia continúe exportando man de obra. Segue viva a emigración
temporal a Suíza, anque a definitiva ó estranxeiro desapareceu por completo,
excepto casos individuais; e desprázase forza laboral ás zonas turísticas do
Mediterráneo e Canarias, para empregarse preferentemente na construcción e os
servicios.
Dos parágrafos precedentes podería deducirse que existe unha reducida ou nula
oportunidade económica para os que chegen ata Galicia en busca de traballo.
Paradoxalmente, desde os anos 80 rexístrase un incremento da afluencia de
inmigrantes, dos cales unha parte relevante permaneceu de forma ilegal no país.
A evolución da estructura de emprego nas dúas grandes concentracións demográficas,
A Coruña-Ferrol e Vigo-Pontevedra, merecen especial atención á hora de
aproximarnos ás oportunidades económicas actuais dos inmigrantes. Pensemos que
a maioría dos que chegan son varóns, que residen e traballan nestas zonas, á
parte doutros enclaves moi concretos que polas súas características peculiares
necesitan importantes cantidades de man de obra con baixa calificación. Un
exemplo moi claro nun ámbito xeográfico distinto é o da comarca pizarreira de
Valdeorras, onde só no municipio de Carballeda de Valdeorras, de 2.500
habitantes, viven uns 700 portugueses.
Ó compara-la evolución do mercado laboral galego co nivel educativo da súa
poboación activa xorde unha primeira contradicción: a baixa cualificación
profesional.
Resulta evidente que a creación de emprego continúa nas actividades terciarias
máis modernas, e a destrucción de postos de traballo, en actividades que
precisan man de obra con escasa preparación. Se temos en conta que as primeiras
demandan candidatos cualificados, concluiriamos que se terían que producir
importantes problemas de axuste no mercado laboral para que, a priori, a demanda
de inmigrantes fose importante. En realidade, a evolución do mercado laboral
galego indicaría que debemos de esperar que as perspectivas de atopar un
traballo sexan maiores para os inmigrantes altamente cualificados. En Galicia,
como en xeral en Europa e en todo o mundo industrializado, a creación de
emprego xorde en actividades nas que a poboación activa local cualificada podería
ser insuficiente. Concretando máis, a tendencia é que os nichos de creación
de emprego se sitúen en actividades relacionadas coa nova economía.
Do anterior podería agardarse tamén que as perspectivas de atopar un traballo
fosen moi escasas para os inmigrantes con ningunha ou baixa cualificación,
posto que as actividades económicas que requiren este tipo de traballadores
mostran que a elevada porcentaxe de poboación pouco cualificada satisfai
sobradamente a demanda xerada. Nembargantes, de novo neste aspecto os datos afástanse
do esperado. Máis ben parecen indicar que os imigrantes non cualificados ou cun
baixo nivel de cualificación son maioritarios dentro do continxente de
estranxeiros residentes en Galicia. En efecto, algo máis do 60% dos chegados á
Comunidade Autónoma en 1997 non remataron estudios recoñecidos.
A análise da evolución da poboación estranxeira permite comprender mellor
este fenómeno. Ata mediados os 80 o seu volume era pequeno e de composición
relativamente homoxénea (con grande peso dos portugueses, dedicados á venda
ambulante e a construcción). Desde ese momento, relacionado co auxe económico
que se estaba vivindo, a poboación foránea residente incrementouse e
diversificouse, entón só en termos de países de procedencia, que se ampliaron
sobre todo a África (tanto do Magreb como a subsahariana), senón tamén en
termos espaciais dentro de Galicia. No que respecta ós seus modelos de
asentamento, as comunidades de inmigrantes residen hoxe de xeito maioritario nas
zonas urbanas, anque isto non significa que non estean presentes en vilas de
tamaño medio, como é o caso dos caboverdianos nos portos do norte de Lugo e o
mencionado dos portugueses na bisbarra de Valdeorras.
Esta localización áchase moi relacionada coas categorías profesionais da
poboación estranxeira. En termos relativos, e comparada coa media española,
esta atópase sobrerrepresentada nos empregos vencellados co sector mineiro e a
construcción. Anque a evolución do mercado laboral galego non parece que poida
explica-la chegada de cidadáns procedentes de países en vías de
desenvolvemento, son precisamente as características peculiares deste as que
fan que moitos dos inmigrantes, para manterse eles e as súas familias, deban
traballar na economía mergullada substituíndo de maneira progresiva ós autóctonos.
Nesta liña, e segundo cálculos procedentes dos sindicatos, entre o 25% e o 30%
da poboación inmigrante non está regularizada.
Se considerámo-lo conxunto das actividades económicas, e observamos ónde se
atopan os índices máis altos de emprego non declarado, así como a distribución
da poboación de estranxeiros residentes segundo ocupación e países de orixe,
podemos observar unha serie de tendencias. Ademais dos portugueses adscritos ó
sector da construcción e a minería, como queda sinalado, atopámonos con
grupos procedentes de países en vías de desenvolvemento no sector informal da
economía, concentrados sobre todo na construcción, no comercio ambulante e nos
servicios domésticos.
Se analizámo-los resultados das regularizacións, que afectan sobre todo a
persoas procedentes do Terceiro Mundo, estes inmigrantes cando traballaban en
situación irregular facíano no ámbito da economía informal. Despois de
legaliza-la súa situación é posible que un gran número deles entrasen ou
entren a formar parte da economía formal, e quizais o fagan no mesmo sector no
que xa estaban procurando o seu sustento. En xeral pódese afirmar que os
procedentes dos países en vías de desenvolvemento se achan sobrerrepresentados
na economia informal, e en proporción exhiben un modelo de relacións laborais
máis precario que a poboación galega e a procedente de países desenvolvidos.
É posible afirmar, en definitiva, que neste momento a economía galega xera
certas oportunidades para a incorporación dos inmigrantes. Esta incorporación
nos segmentos máis baixos do mercado laboral aparece ligada directamente ó
feito de que a nosa economía se atopa nun proceso marcado, ó mesmo tempo, polo
crecemento do sector informal e, nalgunhas áreas que presentan un mercado
laboral moi segmentado, pola crecente substitución da man de obra orixinaria do
país pola foránea.
Como observación final, incluímos unha serie de datos relativos a un novo
fluxo migratorio, non importante cuantitativamente, pero si de enorme
relevancia, que está tendo lugar en Galicia. Referímonos agora ó traslado de
persoal calificado ó exterior como consecuencia do proceso de
internacionalización das empresas galegas.
Un estudio recente2 mostra que o 22% das maiores firmas autóctonas mantén
relacións comerciais con algún Estado latinoamericano. A maior facturación,
maior internacionalización: o 38% das grandes empresas mantén relacións con
América Latina. Arxentina, Brasil e Chile son os destinos preferidos.
Este fenómeno adquire cada vez un maior interese xa que se trata dun novo
proceso migratorio promovido desde os países máis desenvolvidos. A diferencia
do que fora a pauta migratoria tradicional, os traballadores trasladados adoitan
ter un nivel alto de cualificación, especialización e experiencia.
Doutra
banda, o intercambio de persoal cualificado entre Galicia e América Latina posúe
unha entidade suficiente como para prover dun potencial de desenvolvemento e
colaboración entre ambas zonas, compartindo unha cultura do traballo, sistemas
de xestión e calificación, axudados e potenciados por esa cercanía cultural e
simbólica. Galicia e América Latina poden chegar a ser interlocutores
privilexiados nun contexto de crecente internacionalización e globalización,
servindo de contrapeso á exportación do modelo do Norte, hexemónico en ambas
zonas ata a data.
I.III.
Distribución territorial da poboación
Como adelantabamos, outra das características relevantes, xunto coa diminución
e o avellentamento da poboación, xa analizados era a tendencia á polarización.
Esta tencencia manifestouse con claridade ó longo do presente século e
continuará, segundo tódolos indicios, nos vindeiros anos. En termos de
densidade, as importantes diferencias que se observan gardan unha estreita
relación cos modelos de crecemento agrario e de industrialización seguidos en
distintas zonas. Así, as máis densas, situadas sobre todo no Occidente e o
Sudoeste, son aquelas nas que historicamente se desenvolveron formas máis
intensivas de agricultura. Nelas deuse por regra xeral un proceso urbanizador máis
dinámico, e nos municipios do litoral déronse as maiores posibilidades que
outorgan os recursos mariños. As terras altas do interior, cunha agricultura máis
extensiva e sen unha industria moderna, aparecen con densidades moito máis
modestas, que se sitúan en torno ós 5 hab./km2 nalgúns municipios das montañas
das provincias de Lugo e Ourense, como Negueira de Muñiz e Vilariño de Conso.
Os grandes beneficiarios deste
trasvase humano foron as dúas grandes urbes, Vigo e A Coruña, así como o
centro industrial da ría de Ferrol. Este trasvase, que sen dúbida se acelerou
a partir de 1950, afunde a sua orixe nos grandes movementos migratorios de
finais do século XIX. Sen embargo, sería no XX, a partir dos anos 50, cando
dea comezo o verdadeiro despegue. Entre 1950 e 1991 as mencionadas cidades case
dobraron o seu censo e, tamén a partir dese momento, núcleos intermedios do
interior como Santiago e Ourense medraron de xeito relevante ata colocarse en
torno ós 100.000 habitantes. Cae dentro do previsible que a poboación se
concentre na área occidental e en centros de tamaño pequeno e medio, proceso
que favorecerá a creación dun eixo de desenvolvemento que debería conectar
con outros enclaves secundarios do interior e da costa do norte Portugal.
Estas
desigualdades conduciron a unha concentración da poboación nas provincias
occidentais (A Coruña e Pontevedra) fronte ás orientais (Lugo e Ourense). Así,
mentres A Coruña e Pontevedra rexistraron durante este século unha evolución
positiva, cun crecemento do 78,6% entre 1900 e 1991, as provincias de Lugo e
Ourense sufriron una perda de poboación nos mesmos anos dun 15,4%.
Na actualidade, a Galicia occidental acolle ó 72,9% do total dos habitantes da
comunidade autónoma. Esta concentración é a responsable da alta densidade da
Coruña e, especialmente, de Pontevedra. Os elevados índices dunha e outra
compensan as baixas densidades medias que presentan Lugo e Ourense, e fan de
Galicia unha das comunidades autónomas máis densamente poboadas, caracterizada
ademais, como antes queda indicado, pola distribución dispersa da súa poboación
en unidades territoriais de pequeno tamaño e polo forte desequilibrio entre a
parte occidental e a oriental.
O feito de contar cunha poboación atomizada e dispersa no seu territorio
explica tamén os seus niveis de urbanización, que difiren notablemente dos
valores normais en España e no resto de Europa. Con todo hai que sinalar que o
medio urbano experimenta un firme crecemento motivado polo mantemento da
emigración cara ás cidades e o crecemento vexetativo menor das zonas rurais.
Unido a este fenómeno estase producindo a polarización da poboación na costa
occidental, o cal implica a formación nesta dunha gran área metropolitana que
adopta a forma de corredor e que abrangue desde a fronteira portuguesa ata
Ferrol. Tal concentración vese favorecida pola mellora nas infraestructuras de
transporte que tiveron lugar ó longo da costa occidental, a autoestrada Vigo-A
Coruña, que se prolongará ata Ferrol e a autoestrada Vigo-Tui. Outras áreas
de concentración urbana son as capitais do interior e o eixo da costa da
provincia de Lugo.
Para os efectos de realizar unha aproximación ós niveis de urbanización (cadro
4) utilizamos como indicador a porcentaxe de poboación que reside en núcleos
maiores de 2.000 habitantes. Esta división, que é, en termos xerais, válida
para o conxunto de Galicia e que non o sería tanto para os grandes núcleos
agrarios do resto de España, pareceunos un punto de encontro conveniente para a
comparación co conxunto español, fronte á outra posibilidade de corte que o
censo posibilita e que serían os 10.000 habitantes, cifra dubidosamente
representativa para a realidade galega.
I.IV.
A dimensión espacial
I.IV.I.
Distribución espacial da poboación
Unha vez analizada a dinámica demográfica e a distribución territorial da
poboación, pódese afirmar sen moita marxe de erro que a década que comeza
estará marcada polo simultáneo desenvolvemento de tres procesos que se están
levando a cabo:
•
A tendencia á concentración da poboación nas amplas rexións urbanas litorais
e nas áreas urbanas configuradas no contorno das cidades interiores.
•
O afundimento demográfico de vastos territorios da Galicia interior, drenados
dos seus últimos recursos demográficos pola prevista desaparición dun bo número
de explotacións e empregos agrarios. Esta zona, que se caracterizaba polo
profuso sistema disperso dos vellos asentamentos rurais, seguirá alimentando, aínda
que feble, a emigración cara á Galicia urbana.
•
A febleza do sistema de vilas pequenas e medias, polo avellentamento e o
descenso da poboación na maioría delas. Trátase de núcleos urbanos que non
acadaron un nivel de diversificación da súa base económica capaz de
desenvolver algún sector productivo con perfil exportador, quedando ancorados
na exclusiva función de provisión de servicios á bisbarra rural en crise.
A crise demográfica, que se manifesta xa en Galicia, continuará en paralelo ó
proceso de concentración territorial, expresivo da xeneralización doutro de
urbanización que se fai notorio tamén en novas formas urbanas diferentes da
cidade tradicional.
Convivirán, polo tanto, o reforzo da polarización xerada polo sitema urbano, e
particularmente o do Eixo Atlántico (estímase que agrupará nas súas áreas
urbanas no 2010 en torno ó 52% da poboación galega), co drástico baleiramento
de espacios da Galicia interior en vías de desertización demográfica. En
efecto, non sendo de esperar grandes movementos interiores de poboación, pola
propia febleza demográfica, seguirán medrando os grandes espacios litoais do
Eixo Atlántico artellados polas cinco cidades e o contorno das súas áreas
urbanas (que poderían aumentar en máis de 60.000 os seus habitantes en relación
á súa poboación en 1991). Polarizaríanse así uns vastos espacios rexional-urbanos,
relativamente dinámicos, formados polas rías do Ártabro, as Rías Baixas e os
vales e mariñas do contorno, e consolidaríanse algúns núcleos de tamaño
intermedio como Vilagarcía ou Ribeira.
Este gran espacio rexional vaise artellando progresivamente coa mellora das
infraestructuras de comunicación e transportes, mentres se avanza na integración
do sistema urbano das cidades, que intensifica a relación entre elas e da
cidade central cos seus “hinterlands” e periferias.
Nese escenario están xurdindo as condicións para a superación das feblezas
propias do sistema urbano galego, que ata o momento se caracterizou por unha
multipolaridade non xerarquizada de cidades relativamente pequenas e afirmadas
nun localismo expresivo da súa febleza cultural, económica e social. O
artellamento do dito sistema está impulsando o desenvolvemento de interrelacións
dunha densidade descoñecida anteriormente, que permiten o xurdimento dunha
percepción social do fenómeno urbano policéntrico galego entendido como un
todo (sobre todo no Eixo Atlántico) que dá conta máis fiel da importancia do
fenómeno.
Se engadimos a isto a ampliación das áreas de influencia das cidades nos
grandes espacios (coroas metropolitanas da Coruña-Ferrol e Vigo-Pontevedra, Rías
Baixas, corredores costeiros e muncipios interiores servidos polo renovado
sistema de comunicacións), parece obrigatorio concluír que se puxo en marcha
un proceso de dilatación extraordinaria dos espacios que, xunto coa mellora da
mobilidade, significa un salto cualitativo na escala do fenómeno urbano de
indubidables consecuencias sociais. É o paso da cidade de proximidade, como ámbito
de desenvolvemento da vida social, ó espacio urbano alongado e policéntrico
(de escala agregada superior ó millón de habitantes) como área de mobilidade
incorporada á cotidianeidade de determinadas actividades sociais. Un espacio
urbano policéntrico que se prolonga no Norte de Portugal e que pode chegar a
presentarse como outro máis dos que existen en Europa. Espacios que en Alemaña,
Holanda ou Lombardía destacan pola súa capacidade para organizar e animar
ambientes creativos e innovadores, e facilita-la cohesión social.
No caso de Galicia, nese espacio -e moi en particular nas súas cidades- concéntranse
os factores de dinamicidade social: as poboacións con maior nivel de
cualificación, a maior parte das actividades económicas (na industria, nos
servicios, e en particular nos servicios avanzados), os recursos científico-técnicos
e as estructuras sociais e culturais necesarias para posibilitar iniciativas de
innovación e creatividade.
I.IV.II.
O espacio como contorno da vida social e da socialización.
Pertence ó acervo cultural europeo o desenvolvemento da cidade como un hábitat
estable nun espacio continuo, denso e multifuncional artellado polo público,
caracterizado por determinados atributos que enriquecen a vida social e
facilitan a socialización nos valores propios da convivencia democrática.
Entre aqueles atributos salientamos: a diversidade social e cultural, a
igualdade dos cidadáns, a densidade e variedade das relacións sociais, o
cosmopolitismo e a apertura ás relacións exteriores, a complexidade e
diversidade das actividades económicas, a condición de espacio de
oportunidades para o desenvolvemento persoal, a capacidade para alenta-la
creatividade e a innovación, a naturalización da participación e integración
na comunidade democrática a través das institucións políticas de autogoberno
de proximidade, e a capacidade para acada-la xestión pacífica e democrática
do conflicto.
O proceso de urbanización acelerada que viviu Galicia nos últimos 40 anos non
contribúe necesariamente á consolidación de novos espacios urbanos cos
atributos propios da cidade europea. Se nas primeiras desas catro décadas coñecémo-la
aparición das barriadas sociais segregadas da cidade e a sobredensificación
conxestiva dos ensanches, nas últimas asistimos á proliferación de fenómenos
de difusión xeneralizada da urbanización. Esta última veu xunto coa
fraxilización da cidade central con decaemento dos centros históricos e as
crecentes dificultades para a accesibilidade ó centro por medio dun sistema de
transporte basado no automóbil.
A mellora das infraestructuras e a universalización dos medios de transporte
privados ó principio, e o desenvolvemento das tecnoloxías da información máis
tarde, únense á condición fortemente humanizada do territorio, á estructura
da propiedade e da parcelación, e ó cuantioso investimento en infraestructuras
de accesibilidade rural. Todo iso produce un proceso de difusión xeneralizada
da urbanización que afecta a extensións cada vez máis grandes e afastadas dos
centros dos que son tributarias.
En ausencia de políticas urbanísticas supramunicipais, as actividades urbanas
estanse expandindo polo territorio cunha extensión, intensidade e dispersión
que constitúe, con toda probabilidade, o maior e máis grave dos impactos para
o medio natural e a paisaxe agraria. Deste modo xorden as grandes áreas
desestructuradas, ofrecendo a imaxe dunha periferia inacabable, que rodean os núcleos
e destrúen a costa. Na gran periferia mestúranse inconexos os suburbios
residenciais de vivenda económica de nova xeración, as urbanizacións
ensimismadas de fogares unifamilaires, as construccións de vivendas individuais
alleas a calquera condición de veciñanza, e os vellos núcleos rurais entre o
abandono e a recolonización urbana.
Os espacios urbanos aparecen segregados socialmente. Os escasos espacios públicos
preséntanse, no mellor dos casos, como lugares de relación comunitaria, pero
non de relación cívica. Constitúen un hábitat individualizado nos grandes
espacios de difusión ou reunido en grupos segmentados e fragmentados nun
espacio desestructurado. Neles habitan os novos cidadáns e a partir deles teñen
que construír ou reconstruí-la sua vida social, nunhas condicións pouco
favorables para a socialización nos valores propios da convivencia na
diversidade, da cooperación e da participación.
I.IV.III.
A dinámica dos espacios habitables.
A falta de criterios de ordenación territorial e da planificación urbana que a
racionalizara, a paisaxe urbana galega componse dun desordenado complexo de
cidade descontinua e inacabada, barrios e núcleos urbanos decaídos, continuos
lineais que non acaban, diseminados periurbanos espontáneos e extensións
agrarias semiabandonadas agardando á cidade.
Ante esta situación pódense identificar tres retos para a década que comeza:
•
A cualificación e acabado do proceso de urbanización e a recuperación da
cidade existente, afirmando o sistema urbano galego, rico e ben implantado no
territorio, como o soporte material da vida con tódolos seus atributos sociais
e culturais.
•
A reconstrucción das periferias, reconducindo a tendencia á difusión
incontrolada, cara á súa reintegración a un estatuto de urbanidade como parte
da cidade. Isto implica impulsa-la descentralización de actividades cara á
periferia e a implantación dun transporte e servicios metropolitanos capaces de
aproximar á cidade central ós principais beneficiarios das oportunidades que
ofrece a vida social urbna: os nenos e a xente nova, os anciáns e as mulleres
non integradas na vida laboral. Iso quere dicir que haberá que promove-la
creación de organismos supramunicipais capaces de crea-los servicios
demandados.
•
O freo da diseminación dos novos asentamentos e das novas vivendas, e o
investimento do proceso de destrucción do medio rural. A forma de facelo non é
outra que recupera-los vellos asentamentos rurais de orixe mediante a dotación
dos servicios urbanísticos, así como a rehabilitación das aldeas para os
vellos e novos habitantes.
O desbordamento dos límites administrativos municipais polos procesos de
urbanización obriga a recoñecer como espacios para a ordenación integral do
territorio e a planificación ós novos agregados: as áreas de proximidade da
cidade continua, os espacios metropolitanos e as grandes rexións urbanas.
No sistema urbano galego e no seu complexo contorno rexional concéntranse os
recursos para promove-las novas dinámicas sociais e culturais capaces de
mobiliza-lo país a prol dun desenvolvemento económico e social que se ten que
producir xa nas condicións propias da economía aberta. Tamén nel se
concentran os maiores riscos de marxinalización e exclusión que esta leva
aparellados.
As condicións ambientais destinadas a favorece-la cohesión social e a innovación dependen, en gran medida, da eficacia das políticas dirixidas a enriquece-las condicións da vida social e a reformular un concepto participativo de cidadanía.
1 Trátase daqueles municipios con
fachada costeira ou ben cunha porcentaxe importante de poboación activa
dedicada a sectores vencellados á actividade pesqueira e transformadora.
2 Trátase da investigación “Galicia y Mercosur: de la emigración
tradicional hacia los nuevos movimientos de mano de obra cualificada”
subvencionada pola Xunta de Galicia e dirixida polo Prof. Antonio Izquierdo
Escribano, Catedrático da Facultade de Socioloxía da UDC.