IV. MEDIOS DE COMUNICACIÓN

     Vivimos nos albores da Sociedade da Comunicación e o Coñecemento. Todos sabemos que a cultura que frecuentamos chega a nós por canles que non existían hai tan só unha década. Dentro doutros dez anos, o panorama terá mudado radicalmente da man dos procesos de renovación iniciados. O hipersector da Comunicación camiña cara a unha maior concentración, coa configuración de grupos multimedia que diversifican a producción de contidos nos distintos soportes. A multimedia é o paradigma das factorías da nova sociedade. A converxencia mediática xa é unha realidade que se revalidará antes de dous lutros tamén en Galicia. Asistimos a tempos de redefinición de estratexias mediáticas para encarar os novos retos. No noso país, por mor do contexto sociocultural no que nos atopamos, resulta vital redefinir a política de comunicación para garantir a supervivencia da cultura propia. Só así poderemos asegurar a boa saúde da cultura galega nunha sociedade mundializada, onde unha tendencia á homoxeneización compite con outra que busca a globalización da diversidade. Global e local configúranse como as dúas e simultáneas tendencias da comunicación actual que ten reflexos en Galicia.

     A estructura de medios en Galicia está caracterizada pola existencia de pequenas e medianas empresas, a maioría de propiedade familiar, e cunha escasa presencia no sector mediático doutros ámbitos territoriais. As principais excepcións son o Grupo Voz, Prensa Ibérica (editora de Faro de Vigo), as principais cadeas radiofónicas e as televisións privadas. A Compañía de Radio Televisión de Galicia aparece como a principal rede de medios públicos, que convive cos medios estatais públicos audiovisuais (TVE e RNE en Galicia) e cos medios privados audiovisuais.

     O sector de medios impresos conta con dez diarios de información xeral e un de información deportiva, así como con ducias de publicacións periódicas (unha semanal en galego, A Nosa Terra, e varias culturais). O sistema radiofónico está integrado por un total de 233 emisoras públicas e comerciais (a maioría públicas). Este mapa radiofónico caracterízase pola forte presencia dos grandes grupos con sede central en Madrid e pola programación en lingua propia da Radio Galega.

     O mapa televisivo ten a Televisión de Galicia como a canle con voz propia e a programación territorial de TVE en Galicia, así como as desconexións de Antena 3 Televisión e Tele 5. Pero a maioría das cadeas privadas (Antena 3 Televisión, Tele 5 e Canal Plus) pertencen ós grandes grupos audiovisuais con sede central en Madrid. Canto a novos medios, Galicia, que se incorporou á rede de redes en 1993, conta con varios miles de páxinas web, con edición electrónica dos principais diarios e con publicacións pensadas para a rede.

     En definitiva, partimos dunha situación caracterizada por un sector de medios de comunicación de base empresarial maioritariamente familiar, pouco vertebrado, pouco comprometido coa lingua propia do país e non suficientemente competitivo para afrontar os retos que se aveciñan. Ten, eso si, unha rede de medios con boa implantación territorial e un público que mantén un consumo dos seus productos bastante fidelizado. Hai, en xeral, unha aceptable sintonía entre os medios galegos e os cidadáns galegos.

1.- OBXECTIVOS

Nun escenario de converxencia mediática e de concentracións, cunha estructura empresarial como a galega e cun panorama profesional de recoñecidos xornalistas, os obxectivos dos medios de comunicación que existen na actualidade e, en xeral, do hipersector da comunicación son:

     1.-Intervir na sociedade que ten a multimedia como paradigma con proxectos de converxencia mediática e diversificación da producción de contidos. Os medios tradicionais, aínda que confían na convivencia cos novos medios nun prazo de dez anos, son conscientes da necesidade de dar pasos para anticiparse ó novo mapa de factorías de contidos que se debuxa nun horizonte temporal coma o apuntado. Nese novo mapa, os diarios e as publicacións en papel tenderán á impresión en destino, a radio vivirá na madurez dixital, a televisión será dixital e interactiva, e a multimedia aproveitará tódalas súas posibilidades. É dicir, os medios tradicionais estarán adaptados ós tempos que hoxe se albiscan e estará configurado un sistema mediático no que as novas factorías terán un papel dominante. A previsible converxencia avanzará, como dicimos, pero non tan rapidamente como para que o escenario non manteña elementos de estreita relación co que entramos no novo século. Falamos, en definitiva, da etapa de madureza da era dixital no ámbito dos medios de comunicación.

2.-A incorporación do sector de medios de comunicación á Sociedade da Comunicación e o Coñecemento esixe superar a febleza da estructura empresarial e entrar nunha fase máis dinámica e innovadora para vencer os desafíos da etapa que se aveciña. Urxe sentar as bases para emprender o cambio

 de rumbo coa reorganización das empresas actuais e coa creación doutras novas.

     3.-A consolidación das empresas actuais precisará, nalgúns casos, de alianzas con grupos doutros sectores económicos do país e acordos de colaboración con empresas do hipersector da comunicación doutros ámbitos xeográficos. Tódolos datos apuntan a que a presencia de grupos de comunicación de fóra que actuarán en Galicia aumentará nos próximos anos.

     4.-As novas infraestructuras tecnolóxicas, sobre todo as de banda ancha e as inalámbricas, permitirán ás renovadas empresas atender as futuras demandas de servicios de información e entretenemento. As empresas tradicionais teñen experiencia en ofrecer contidos, o que será un dos seus principais activos nunha sociedade na que o público decidirá cando e como recibirá a información. Falamos dunha sociedade galega electrónica e interactiva que deberá defender a súa identidade nun contexto de diversidade. Isto esixe crear boas bases de datos de información de Galicia e potenciar a producción de contidos galegos e en galego, así como nas principais linguas francas do novo escenario mediático actual.

     5.-Os xornalistas do futuro veranse afectados polo contexto multimedia. Manterán o seu papel de mediadores sociais que deberá garantir a calidade e a credibilidade dos productos informativos. Estes xornalistas traballarán con novas ferramentas, polo que precisarán da educación continua, presencial e por medio de tele-ensino, para actualizar os coñecementos. Os novos xornalistas tamén terán que recibir unha formación axeitada ás novas demandas do hipersector, que precisa fornecedores de contidos con formación básica para a polivalencia e, ó mesmo tempo, con capacidade para unha rápida especialización en distintos cometidos (temáticos, máquinas,...).

     6.-Os novos usuarios da información deberán dispoñer dunha maior formación sobre a sociedade mediática para entender o seu funcionamento, as claves da elaboración de contidos e, en definitiva, e para que sexan consumidores e productores críticos (cando menos, que teñan capacidade para practicar a interactividade con coñecementos suficientes sobre os medios e a sociedade multimedia).

     7.-No novo escenario será vital manter un sector público do hipersector da comunicación que, cun modelo ben dimensionado e cunha boa xestión, aproveite as novas tecnoloxías para difundir os contidos nos distintos soportes en lingua galega e para cubrir aqueles ámbitos que considere estratéxicos o goberno galego. Hai, pois, que reestructurar o sector público de medios de comunicación da Comunidade autónoma.

     8.-Así mesmo, cómpre unha actualización do marco normativo (actualización dos actuais textos e aprobación doutros que permitan unha política de comunicación propia no escenario mundializado) para establecer liñas de actuación no hipersector. Precisarase tamén unha revisión das políticas de incentivos para o emprego da lingua propia no ámbito dos medios de comunicación tradicionais e nos novos medios. As actuacións no hipersector da comunicación teñen que xirar arredor dun proxecto global que actúe de marco da política de comunicación dun país para ter voz propia no escenario mundial.

 2.- ORIENTACIÓNS

     A consecución destes obxectivos precisa dunhas liñas xerais de actuación que, de xeito esquemático, deben contemplar os seguintes puntos:

     1.-Unha política activa de comunicación desde os poderes públicos que responda ás novas necesidades e que defenda a identidade galega no contexto da mundialización.

     2.-Unha implicación dos empresarios en proxectos que superen o curto prazo e aposten polo deseño de estratexias a medio e longo prazo a fin de aproveitar as potenciais vantaxes do redeseño do panorama mediático. Precísanse novas estructuras organizativas e funcionais para o escenario da converxencia. O modelo de futuro precisa, a curto prazo, de accións encamiñadas á creación de modernas plantas de impresión para varias cabeceiras e sistemas de distribución conxuntos dos productos para as pequenas empresas, así como doutras medidas de colaboración entre as pequenas e medianas empresas nos ámbitos de mercado onde non compiten.

     3.-Unha implicación dos profesionais no proceso de renovación para vencer as resistencias ó cambio cun proxecto que resulte ilusionante. A consecución deste obxectivo supón pontenciar a autorregulación profesional, a dignificación da profesión e os mecanismos de participación dos profesionais nos procesos de producción de contidos.

     4.-Unha implicación dos usuarios nas políticas de participación e control sobre o funcionamento dos medios. No novo escenario contarán coas posibilidades tecnolóxicas para facer realidade a interactividade e terán un maior protagonismo na elección da información que demanden en cada momento.

     5.-Implicación de empresas, administracións, profesionais e usuarios na revisión das políticas de incentivos para fomentar o emprego da lingua propia en tódolos soportes e para promocionar os productos propios no exterior en tantas linguas como sexa preciso.

     6.-Establecemento dun modelo de infraestructuras da comunicación financiadas con fondos públicos e privados mediante un sistema de accións combinadas para sumar esforzos que permitan aproveitar o valor engadido dos productos culturais. O primeiro paso é unha reordenación do sector público de medios de comunicación a partir dun novo modelo empresarial no que a titularidade pública sexa maioritaria.

     7.-Establecemento dun programa de actuación que, no marco da política galega de comunicación, garanta a presencia do sector público no ámbito das novas tecnoloxías e unha política de alianzas que permita anticiparse o novo escenario que se debuxa no horizonte. Este programa tamén debe garantir o acceso ás tecnoloxías actuais a amplios sectores da poboación desde a escola.

 3.- AS CLAVES DAS NOVAS TENDENCIAS

     Dentro de dez anos, a poboación galega descenderá, pero terá mellor formación e será máis esixente (tamén cos productos informativos). Este horizonte permítenos apuntar algunhas claves das orientacións concretas que acabamos de enunciar e as medidas básicas que se precisan para vencer os desafíos que temos diante da nosa porta. O cambio mediático que está nos seus comezos, que algúns coñecen como o da “sociedade en rede” ou da xeración “on line” incorpora moitos valores novos. Supón, pois, un salto cualitativo con novos paradigmas que buscarán a súa hexemonía na nova sociedade. Para vencer os retos apuntados no campo da cultura, hai que establecer as actuacións, de xeito prioritario, no campo do ensino e no campo da comunicación, claves na Sociedade da Comunicación e o Coñecemento.

     Neste escenario, as empresas de comunicación teñen que asumir que a base do seu negocio é a información. Non venden xornais en papel, radio ou televisión. Ofrecen información en distintos soportes, operación que financian e financiarán por vía directa, mediante o cobro dunha suscripción, ou por vía indirecta. Esas novas factorías, de propiedade pública e privada, deberán moverse nun marco normativo que teña en conta as características das tecnoloxías actuais, a dupla e simultánea tendencia da comunicación (global e local), que garanta uns medios públicos participativos e plurais, e que asegure a defensa da identidade propia. Pero haberá que establecer tamén prioridades para dotar de infraestructuras básicas a tódolos cidadáns, para evitar os desequilibrios e para asegurar unha boa intervención da iniciativa privada nun sector estratéxico para o país. Os estímulos da administración deberán motivar a participación activa dos empresarios nese compromiso activo co cultura propia.

     Estas actuacións deberán acompañarse, como último punto de apoio, nunha política educativa que garanta un bo coñecemento do funcionamento do escenario mediático e de tódolos actores na Sociedade da Información e o Coñecemento. Esas actuacións, básicas en tódolos niveis educativos, terán continuidade coas actividades de formación continua para coñecer as posibilidades das novas ferramentas que aparezan e para que tódolos cidadáns poidan facer efectivas as posibilidades de interactividade que xa están na súa primeira fase e que previsiblemente se ampliarán dentro de dez anos. Trátase, pois, dunha actuación combinada en tódolos ámbitos da sociedade que contemple desde unha política de comunicación que implique a usuarios, profesionais e empresarios ata a consecución dunha dinámica social na que tódolos actores asuman o seu papel no novo escenario.

 4.-A MODO DE CONCLUSIÓN

     O escenario mediático do 2010 asentarase sobre as bases do panorama que presenta o hipersector da comunicación na estrea de novo século. Os medios tradicionais terán que rematar a fase de adaptación, mentres os novos medios, estructurados arredor de grandes corporacións mediáticas, aproveitarán as posibilidades da converxencia e as novas vías da era dixital. As empresas multimedia serán o paradigma e a forza da marca establecerá a diferencia de aceptación dos productos na rede. Pero haberá convivencia dos medios tradicionais e dos novos medios, con vantaxes potenciais para estes últimos, xa que contarán cun público xove entre 18 e 30 anos que naceu coa popularización dos ordenadores persoais e de Internet.

     É neste contexto onde hai que situar as propostas que se consideran de interese para acadar os obxectivos dunha sociedade con boa infraestructura para a nova etapa e con cidadáns capaces de utilizar as ferramentas actuais e de participar nunha sociedade que ofreza moitas máis vías para interactuar. O avance das tecnoloxías converxentes permitirá a unificación dos soportes tecnolóxicos como a televisión, o teléfono ou o computador, entre outros. Polas novas autoestradas de banda ancha circulará audio, video e datos sen as limitacións ata hoxe coñecidas. É dicir, haberá unha integración real neste horizonte de sociedade multimedia que hoxe se debuxa con claroescuros no seu percorrido.

     A consecución dos obxectivos desexados e fixados para un prazo de dez anos só será posible, en definitiva, se tódolos actores emprenden un proxecto común de renovación e cambio do hipersector coa mirada posta na industria multimedia que defenda a identidade propia nun escenario de sociedade mundializada. A defensa dos valores locais e universais permitirá andar o camiño no que, por suposto, haberá fortes debates sobre as liñas concretas de cada un destes puntos xenéricos. O que si precisan compartir tódolos actores é a visión xeral do futuro que ven en dez anos e as liñas xerais do novo escenario para un país con lingua propia que está situado na periferia atlántica do mosaico europeo.