VI. DESEÑO

     As sociedades pre-industriais operaban cunha mixtura de reflexión e producción, ou experimentación activa, que refugaba a representación teórica do prototipo. O propio uso do obxecto definía a validez ou non do producto. A producción masiva e seriada, característica das sociedades industriais, vese na obriga de substituír este sistema especialmente custoso e lento por outro que garanta a absoluta idoneidade do obxecto con anterioridade á súa introducción no mercado. O concepto de idoneidade témolo que entender tanto desde a perspectiva económica coma da cultural. As sociedades contemporáneas pseudo-desenvolvidas, ou estacionadas nun proceso de producción industrial inmaduro, incapaces de xeraren unha cultura proxectual propia, é dicir, un deseño propio, recorren á copia literal ou maquillada de productos, co que xulgan evitar un esforzo inicial, aproveitándose ó mesmo tempo do éxito proxectual dos outros, cando na realidade isto sitúaas nunha posición subalterna, cunha producción de segunda clase e nunha perda completa das capacidades connotativas, culturais e de valor engadido dos seus productos.

     Na área do deseño, tres son os sectores comunmente aceptados: Gráfico, Industria e de Moda, deixando a unha beira a Arquitectura, non por razóns cognoscitivas, senón porque constitúe unha ponla amplamente desenvolvida e con características históricas de seu.

 1. DESEÑO DE MODA

     Galicia ocupa un lugar relevante desde hai case tres décadas no panorama da industria da moda. Cunha significativa presencia internacional dos seus productos, son sobexamente coñecidas as empresas galegas que ocupan un lugar sinalado dentro do sector. O éxito neste procede dunha síntese acertada de deseño de producto, producción, comercialización e comunicación. Sen embargo no que atinxe especificamente ó deseño, unha característica desta especialidade é a confusión que se percibe entre deseñador e empresario: ás veces enténdese por deseñador o promotor de determinado deseño, chamándose deseñadores por extensión a tódolos empresarios do sector. Esta cuestión non tería maior importancia se non fora porque tende a esquecerse a verdadeira función do deseñador de moda a secas, o que á súa vez redunda en problemas de formación e da necesaria anovación xeneracional do sector. Galicia non conta con ningunha estructura educativa seria de deseño de moda, o que resulta paradoxal sendo como é recoñecida a súa relevancia.

 2. DESEÑO INDUSTRIAL

     Se no deseño de moda custa diferenciar deseñador de empresario, no tocante ó deseño industrial a distinción é clara: a industria existe, o deseño non. Salvo minoritarias excepcións, a industria galega prefire reproducir vellas formas, baseadas nunha tradición pervertida pola intromisión do moderno en forma de desproporción e abaratamento ó copiar directamente modelos alleos e polo tanto xa esgotados. Como exemplo paradigmático destas liñas visítese a Feira do Moble da Estrada.

    Nos primeiros anos oitenta xurdía a notabilísima figura dalgún deseñador galego que presentou o que podía ser o inicio dun bo camiño no territorio do moble e da iluminación, pero as súas propostas non atoparon a necesaria receptividade nin na industria nin nas institucións que poderían potencialo.

     Na actualidade o Goberno Galego creou o Centro de Innovación e Servicios de Deseño dentro da estructura do IGAPE, pero descoñecemos a súa efectividade e polo momento non son perceptibles os seus efectos na producción industrial do país, fóra daquela tradicionalmente vencellada ó proxecto, como é o caso da industria naval. Así mesmo, existe unha Escola de Deseño Industrial en Ferrol co rango de Escola Universitaria, pero aínda non saíu das súas aulas a primeira promoción.

 3. DESEÑO GRÁFICO

     O deseño gráfico ou bidimensional comprende un amplo abano de subsectores (editorial , institucional, etc.) non claramente determinados, o que provoca certa confusión terminolóxica e ás veces a erros conceptuais moi difundidos, como cando se confunde deseño e publicidade. Quizais as características principais e comúns a tódolos subsectores sexan a forte presencia do comunicacional e do expresivo e o seu parentesco, segundo os casos máis ou menos forte, coas artes plásticas. Máis desapercibida pasa nunha análise pouco atenta, a súa pregnante relación co feito lingüístico e incluso co feito literario.

     A disciplina do deseño gráfico é a máis desenvolvida en Galicia. Existe un grupo de profesionais acreditados que exercen a súa actividade tanto dentro como fóra do país. A incidencia do seu traballo faise notar en sectores como o editorial e o institucional e en bastante menor medida no empresarial. O sector editorial está na avangarda na utilización do deseño: practicamente a totalidade das editoriais galegas recórren ós servicios profesionais dos deseñadores, tanto no que se refire á súa imaxe como o deseño dos seus productos. Nas institucións galegas, paradoxalmente, obsérvase nos últimos tempos unha certa recesión na atención á súa imaxe corporativa, suplindo demasiadas veces o rigor e a dignidade comunicacional por campañas de vulto onde quedan desatendidas as características culturais consustanciais ó verdadeiro deseño gráfico.

Está por facer aínda un plan xeral da sinalética de Galicia que evite o actual caos de letreiros e cartelóns xeralmente situados no lugar máis inoportuno e da peor forma gráfica posible, pero iso si, portadores de logotipos descomunais, firmas devoradoras dos contidos que avalan. Algún concello do país coquetea de corporación en corporación cun vello escudo decimonónico que presenta de forma variopinta, na compaña dun amplo mostrario de tipografías e corpos, e cun novo logotipo rebordante de estribillos posmodernos. Pola contra, outros concellos galegos son un bo exemplo a seguir na procura dunha coherente aplicación da identidade e das relacións comunicacionais de signo visual cos cidadáns.

     Así e todo, é no sector empresarial onde máis patente se evidencia a necesidade dunha análise profunda do lugar que debe ocupar o deseño do producto e da propia imaxe no desenvolvemento empresarial. Neste terreo Galicia manifesta un perceptible retraso con respecto ó resto das comunidades europeas, e dentro de España sitúase por debaixo da media do Estado.

  4. PROPOSTAS CARA Ó 2010

     Galicia (empresas, institucións e o conxunto dos cidadáns) debe tomar conciencia de que o seu desenvolvemento global pasa por unha decidida incorporación á ben chamada cultura do proxecto, que significa entre outras cousas confiar en si mesma como pobo creador, intelectualmente capaz de prever o futuro. Pero esta mensaxe, por sinxela que semelle, precisa ser explicada ó conxunto da sociedade. Cómpre determinar sistemas de actuación cara á administración, ó mercado, ó sistema educativo e cara ós voceiros da información.

     Non existe en Galicia unha asociación de deseñadores minimamente representativa que sexa interlocutora válida frente ás distintas instancias, ó mesmo tempo que capaz de atender ás necesidades do exercicio profesional. Vintecinco anos de deseño gráfico galego non foron suficientes para que se constituíse unha asociación cando menos de deseñadores gráficos. O medo ó outro, o minifundismo cultural e profesional, son algunhas das cuestións que explican por que os profesionais gráficos de Galicia prefiren militar en asociacións catalanas e madrileñas e negar a existencia de iguais no seu feudo laboral. A creación dunha Asociación Profesional de Deseñadores de Galicia, forte e ben constituída, é un obxectivo prioritario para que o deseño galego cobre un novo pulo e incremente o seu imprescindible contributo ó desenvolvemento da industria e da sociedade. A súa ausencia pode explicar, ou cando menos axudar a facelo, pasado o boom do deseño dos oitenta, o actual deterioro que está sufrindo en ámbitos institucionais e culturais, así como o devalo na súa consideración social. Sen entrar na valoración se é ou non razoable que Galicia non conte cun só premio ou recoñecemento semellante que valore ó mesmo tempo que potencie e dea a coñecer a actividade dos deseñadores.

     Outro eixo esencial e prioritario de actuación é o da formación. Cómpre acabar co actual caos educativo, que semella máis dirixido a conseguir a perda de vocación dos futuros deseñadores que a completar uns ciclos de formación eficaces e homologables cos existentes na Comunidade Europea. Como exemplo da actual situación cabe citar que Deseño Gráfico se pode estudiar como Formación Profesional en Ourense ou como ponla de Belas Artes en Pontevedra, sen que os plans de estudios especifiquen graos de formación ou especialidades distintas ou, no seu caso, progresións académicas lóxicas. Existe ademais unha ampla oferta subcultural de ensinanzas non reguladas sobre a materia que adoitan mesturar e confundir deseño, informática, publicidade e altas doses do máis abafante decoracionismo. O Deseño Industrial estúdiase como carreira de grao medio, os novos estudios de Graduado Multimedia non existen na Universidade Galega e, como xa se mencionou con anterioridade, tampouco é posible cursar en toda Galicia estudios de Deseño de Moda, fóra da oferta privada das recicladas academias de Corte e Confección.

     Por último nesta primeira aproximación ó estado da cuestión cabe sinalar como obxectivos a necesaria adopción de medidas administrativas conducentes a fomentar a utilización industrial e institucional do deseño, medidas lexislativas que protexan os dereitos de autor tanto dos profesionais coma dos promotores e inversores en deseño e medidas comunicativas e culturais, do tipo do anteriormente citado Plan de Sinalética de Galicia que contribúan a vencellar o deseño coa vida cotiá e amosen a súa función social.